Τι γνωρίζουμε, τι μας ανησυχεί και τι χρειάζεται να μάθουμε ακόμη
Η ψηφιακή τεχνολογία έχει πλέον ενσωματωθεί βαθιά στην καθημερινότητα των παιδιών, στο σπίτι, στο σχολείο και στους δημόσιους χώρους. Οθόνες, έξυπνες συσκευές, φωνητικοί βοηθοί και ψηφιακές πλατφόρμες συνοδεύουν ολοένα και μικρότερες ηλικίες, επηρεάζοντας όχι μόνο τον τρόπο με τον οποίο τα παιδιά ψυχαγωγούνται ή μαθαίνουν, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο σχετίζονται με τους άλλους. Το ερώτημα δεν είναι αν η τεχνολογία αλλάζει την παιδική ανάπτυξη, αλλά πώς, με ποιες συνέπειες και υπό ποιες προϋποθέσεις.
Η ανθρώπινη ανάπτυξη είναι κατεξοχήν κοινωνική διαδικασία. Από τη βρεφική ηλικία, τα παιδιά μαθαίνουν τον κόσμο μέσα από τη συνύπαρξη με άλλους ανθρώπους, μέσα από βλέμματα, χειρονομίες, παύσεις στον λόγο και κοινή προσοχή. Η μάθηση δεν είναι αφηρημένη μετάδοση πληροφοριών, αλλά μια δυναμική συν-κατασκευή νοήματος, όπου το παιδί και ο ενήλικας μοιράζονται εμπειρίες και ερμηνείες. Οι καθημερινές, φαινομενικά ασήμαντες στιγμές, όπως το διάβασμα ενός βιβλίου, η παρατήρηση της φύσης στον δρόμο ή μια συζήτηση στο τραπέζι, αποτελούν τον πυρήνα της γνωστικής και συναισθηματικής ανάπτυξης.
Η εκτεταμένη παρουσία των ψηφιακών συσκευών επηρεάζει αυτή τη λεπτή ισορροπία. Έρευνες των τελευταίων δεκαετιών δείχνουν ότι η συχνή έκθεση σε οθόνες σχετίζεται με δυσκολίες συγκέντρωσης, μείωση της ποιότητας του ύπνου και δυσκολία στη ρύθμιση συναισθημάτων, ιδιαίτερα όταν η χρήση γίνεται χωρίς όρια ή υποκαθιστά την ανθρώπινη αλληλεπίδραση. Ακόμη και η παθητική παρουσία μιας οθόνης στο περιβάλλον μπορεί να διαταράξει το παιχνίδι και τη συγκέντρωση μικρών παιδιών, μειώνοντας τη διάρκεια και το βάθος της ενασχόλησής τους.
Ταυτόχρονα, η εικόνα δεν είναι μονοδιάστατη. Η τεχνολογία δεν αποτελεί από μόνη της απειλή. Ποιοτικό ψηφιακό περιεχόμενο, σχεδιασμένο με παιδαγωγικά κριτήρια, μπορεί να υποστηρίξει τη γλωσσική ανάπτυξη, τη συναισθηματική κατανόηση και τη δημιουργικότητα. Εκπαιδευτικές εφαρμογές, διαδραστικά εργαλεία και ανοιχτό εκπαιδευτικό υλικό μπορούν να ενισχύσουν τη μάθηση, ιδίως όταν χρησιμοποιούνται με τη συμμετοχή και καθοδήγηση ενηλίκων. Το κρίσιμο στοιχείο δεν είναι η παρουσία της τεχνολογίας, αλλά ο τρόπος και το πλαίσιο χρήσης της.
Στη συζήτηση αυτή εισέρχεται πλέον δυναμικά και η τεχνητή νοημοσύνη. Όπως έχει αναδειχθεί και σε πρόσφατα εκπαιδευτικά άρθρα, είναι σημαντικό τα παιδιά να κατανοούν ότι συνομιλούν με μηχανές και όχι με ανθρώπους. Η σαφής διάκριση μεταξύ ανθρώπινης και μηχανικής νοημοσύνης αποτελεί βασικό στοιχείο ψηφιακού γραμματισμού και προστασίας. Τα παιδιά χρειάζεται να μάθουν ότι οι ψηφιακοί βοηθοί και τα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης δε διαθέτουν συνείδηση, συναισθήματα ή ηθική κρίση, αλλά λειτουργούν βάσει δεδομένων και αλγορίθμων.
Η έννοια του «μετα-ψηφιακού ανθρώπου», όπως συζητείται στη σύγχρονη θεωρία, δεν σημαίνει απαραίτητα βελτίωση ή υποβάθμιση της ανθρώπινης εμπειρίας, αλλά μετασχηματισμό. Η πρόκληση για την εκπαίδευση και την οικογένεια είναι να διαμορφώσουν συνθήκες όπου η τεχνολογία συμπληρώνει και δεν αντικαθιστά τη ζωντανή ανθρώπινη σχέση. Σε αυτό το πλαίσιο, η προσοχή αποκτά κεντρικό ρόλο. Όπως είχε επισημάνει ήδη από τον προηγούμενο αιώνα η Μαρία Μοντεσσόρι, η προσοχή του ενήλικα είναι το πολυτιμότερο δώρο προς το παιδί. Η κοινή προσοχή, χωρίς μεσολάβηση οθονών, επιτρέπει στο παιδί να αναπτύξει αυτονομία, ενσυναίσθηση και κοινωνικές δεξιότητες.
Δεν υπάρχει μία συνταγή που να ταιριάζει σε όλες τις οικογένειες ή όλα τα σχολεία. Η πρόκληση δεν είναι να δαιμονοποιήσουμε την τεχνολογία, αλλά να επιλέξουμε συνειδητά πότε και πώς τη χρησιμοποιούμε. Κάθε στιγμή κοινής παρουσίας χωρίς οθόνες, ακόμη και η πλήξη, αποτελεί ευκαιρία μάθησης και σχέσης. Παράλληλα, χρειάζεται συστηματική έρευνα και εκπαιδευτική πολιτική που να στηρίζεται σε ανοιχτή γνώση, επιστημονικά δεδομένα και παιδαγωγικές αρχές.
Συμπερασματικά, η τεχνολογία διαμορφώνει νέες συνθήκες για την παιδική ανάπτυξη, με θετικές και αρνητικές όψεις, αλλά και πολλές άγνωστες παραμέτρους. Η ευθύνη της εκπαίδευσης, των γονέων και της κοινωνίας είναι να διασφαλίσουν ότι η ψηφιακή μετάβαση ενισχύει και δεν αποδυναμώνει τον θεμελιώδη πυρήνα της ανθρώπινης μάθησης: τη σχέση, τη συνεργασία και την κοινή εμπειρία.
—