Από τη συμμόρφωση στην ανοιχτή επιστήμη, με μετρήσιμη αξία για τα εργαστήρια

Το πρόβλημα δεν είναι η πρόθεση, αλλά η οργάνωση

Τα ελληνικά Πανεπιστήμια και Ερευνητικά Κέντρα διαθέτουν υψηλού επιπέδου ανθρώπινο δυναμικό, όμως λειτουργούν συχνά με περιορισμένους πόρους, ασυνέχειες χρηματοδότησης και έντονη εξάρτηση από προσωποκεντρικές πρωτοβουλίες. Στην πράξη, αυτό σημαίνει ότι το λογισμικό των εργαστηρίων, τα ερευνητικά δεδομένα και οι υποδομές αναπαραγωγιμότητας παράγονται μεν, αλλά δεν μετατρέπονται συστηματικά σε επαναχρησιμοποιήσιμα, τεκμηριωμένα και κοινόχρηστα αποτελέσματα. Έτσι, η Ανοιχτή Επιστήμη κινδυνεύει να περιοριστεί σε μια τυπική υποχρέωση συμμόρφωσης προς απαιτήσεις χρηματοδοτών, αντί να λειτουργήσει ως μοχλός ποιότητας, συνεργασίας και καινοτομίας.

Τι είναι ένα Γραφείο Ανοιχτού Λογισμικού και γιατί «κουμπώνει» στην Ανοιχτή Επιστήμη

Ένα Γραφείο Ανοιχτού Λογισμικού, ή Open Source Program Office (OSPO), λειτουργεί ως κέντρο ικανοτήτων και διακυβέρνησης για ό,τι αφορά το ανοιχτό λογισμικό, από πολιτικές αδειοδότησης έως διαδικασίες δημοσίευσης έργων, διαχείριση κινδύνων και καλλιέργεια κοινοτήτων. Ο ορισμός του OSPO στον χώρο του ανοιχτού λογισμικού το περιγράφει ακριβώς ως τον μηχανισμό που θεσπίζει στρατηγική και κανόνες λειτουργίας, ώστε η παραγωγή κώδικα να είναι επαναλήψιμη και βιώσιμη. (GitHub) Στο ακαδημαϊκό περιβάλλον, πρόσφατη μελέτη για τα πανεπιστημιακά OSPOs τα περιγράφει ως «αφιερωμένες μονάδες» που συντονίζουν την υιοθέτηση και ανάπτυξη ανοιχτού λογισμικού, αναλαμβάνοντας εκπαίδευση, πολιτικές και εμπλοκή κοινοτήτων, δηλαδή ακριβώς τα στοιχεία που χρειάζεται η Ανοιχτή Επιστήμη για να γίνει καθημερινή πρακτική.

Το παράδειγμα του CERN δείχνει το «πώς»

Η διαδρομή του CERN είναι ενδεικτική του τι σημαίνει να οργανώνεις την Ανοιχτή Επιστήμη με θεσμικό τρόπο. Στην έκθεσή του για την Ανοιχτή Επιστήμη 2023/2024, το CERN περιγράφει τη δημιουργία OSPO το 2023, με εκπροσώπους από 10 τμήματα, ως σημείο επαφής και συντονισμού για εσωτερικούς και εξωτερικούς ενδιαφερομένους. Ακόμη πιο κρίσιμο, το OSPO συνέβαλε σε κατευθυντήριες οδηγίες και βέλτιστες πρακτικές, με αποτέλεσμα το λογισμικό που αναπτύσσεται εσωτερικά να δημοσιεύεται «εξ ορισμού» ως ανοιχτό, με αμετάβλητες άδειες ανοιχτού λογισμικού, και με απλουστευμένες διαδικασίες συνεισφοράς σε τρίτα έργα ώστε οι ερευνητές να μην «πνίγονται» στη γραφειοκρατία. Παράλληλα, το CERN ανέπτυξε κατάλογο έργων, ώστε να γίνεται ορατή η παραγωγή, να διευκολύνεται η επαναχρησιμοποίηση και να ενισχύονται συνεργασίες με ιδρύματα και επιχειρήσεις. Η σύνοψη αυτής της προσέγγισης αποτυπώνεται και σε σχετική ενημέρωση του ευρωπαϊκού παρατηρητηρίου για το ανοιχτό λογισμικό, που τονίζει τον ρόλο του ανοιχτού υλικού και λογισμικού ως βασικού πυλώνα εφαρμογής πολιτικής Ανοιχτής Επιστήμης. (Interoperable Europe Portal)

Γιατί τα OSPOs είναι εργαλείο αποτελεσματικότητας για την Ελλάδα

Σε περιβάλλον περιορισμένων πόρων, το OSPO μειώνει το κόστος επανάληψης, γιατί καθιερώνει πρότυπα τεκμηρίωσης, ελέγχους συμμόρφωσης, επαναχρησιμοποιήσιμες δομές αποθετηρίων, και «έτοιμες διαδρομές» για δημοσίευση κώδικα και συνοδευτικών τεχνουργημάτων. Αυτό μεταφράζεται σε λιγότερο χρόνο χαμένο σε επιλογές αδειών, διπλές υλοποιήσεις, μη αναπαραγώγιμα πειράματα και ad hoc λύσεις. Επιπλέον, ένα OSPO οργανώνει την εκπαίδευση των ερευνητών σε ζητήματα αδειοδότησης, ποιότητας κώδικα, διαχείρισης εξαρτήσεων και ορθών πρακτικών συνεργασίας, με αποτέλεσμα να βελτιώνεται έμπρακτα η τεχνογνωσία των ελληνικών ομάδων και να ενισχύεται η διεθνής ανταγωνιστικότητά τους.

Ανοιχτά δεδομένα, ανοιχτό λογισμικό και υποδομές: μία ενιαία αλυσίδα

Η Ανοιχτή Επιστήμη δεν είναι μόνο «ανοιχτές δημοσιεύσεις». Η Σύσταση της UNESCO για την Ανοιχτή Επιστήμη επισημαίνει ότι οι υποδομές Ανοιχτής Επιστήμης περιλαμβάνουν αποθετήρια για δεδομένα και πηγαίο κώδικα, και τονίζει ότι οι ψηφιακές υποδομές για την Ανοιχτή Επιστήμη θα πρέπει, όσο γίνεται, να βασίζονται σε στοίβες ανοιχτού λογισμικού. Ένα πανεπιστημιακό OSPO είναι ο πρακτικός μηχανισμός που ενώνει αυτά τα στοιχεία: βοηθά τα εργαστήρια να δημοσιεύουν κώδικα και ροές εργασίας που επιτρέπουν ουσιαστική επαναχρησιμοποίηση των δεδομένων, να εφαρμόζουν κανόνες διαχείρισης και διατήρησης, και να χτίζουν κοινότητες γύρω από εργαλεία που παραμένουν χρήσιμα μετά το τέλος ενός έργου.

Από «γραφειοκρατική υποχρέωση» σε στρατηγικό πλεονέκτημα

Η ουσία είναι ότι τα OSPOs κάνουν την Ανοιχτή Επιστήμη λειτουργική. Μετατρέπουν διάσπαρτες καλές προθέσεις σε κοινές διαδικασίες, με ορατότητα, λογοδοσία και επαναληψιμότητα. Στα ελληνικά ΑΕΙ και Ερευνητικά Κέντρα, ένα OSPO μπορεί να λειτουργήσει ως καταλύτης: να αυξήσει την ποιότητα του παραγόμενου λογισμικού, να ενισχύσει την αναπαραγωγιμότητα, να μειώσει την εξάρτηση από κλειστές πλατφόρμες, και να αναβαθμίσει τη διεθνή παρουσία των εργαστηρίων μέσα από συνεργασίες και συνεισφορές σε κοινά έργα. Το αποτέλεσμα δεν είναι απλώς περισσότερα «ανοιχτά» αποθετήρια, αλλά καλύτερη επιστήμη, ταχύτερη καινοτομία και ισχυρότερη δημόσια αξία από κάθε ευρώ χρηματοδότησης.

Πηγές άρθρου:

1. CERN Open Science Report 2023/2024 – cern – Τεκμηριώνει θεσμικά τα OSPO, «open source by default», οδηγίες, κατάλογο έργων, μετρήσιμα αποτελέσματα.
2. OSOR News: CERN report highlights open source software contributions – interoperable-europe – Συνοψίζει πώς το OSPO ενισχύει την εφαρμογή πολιτικών Ανοιχτής Επιστήμης.
3. UNESCO Recommendation on Open Science (2021) – unesco – Τεκμηριώνει γιατί οι υποδομές Ανοιχτής Επιστήμης βασίζονται σε ανοιχτό λογισμικό.
4. Ithaka S+R: University Open Source Program Offices (2025) – ithaka – Περιγράφει ρόλους και οφέλη πανεπιστημιακών OSPOs σε πολιτικές, εκπαίδευση, κοινοτικές πρακτικές.
5. TODO Group: OSPO Definition and Guide – todogroup – Ορίζει το OSPO ως κέντρο ικανοτήτων, στρατηγικής και πολιτικών για βιώσιμη παραγωγή κώδικα.