Γιατί τα εναλλακτικά, ανοιχτά κοινωνικά δίκτυα είναι αναγκαία προϋπόθεση για τη δημοκρατία, την παιδεία και την κοινωνική συνοχή
Σήμερα, ο βασικός χώρος όπου οι πολίτες ενημερώνονται, συζητούν πολιτικά ζητήματα, οργανώνονται σε κοινότητες και συμμετέχουν στον δημόσιο διάλογο δεν είναι ούτε η πλατεία ούτε κάποιο θεσμικό δημόσιο φόρουμ. Είναι ιδιωτικές ψηφιακές πλατφόρμες όπως το Facebook, το Instagram, το TikTok, το WhatsApp, το X και το YouTube. Τα κοινωνικά δίκτυα έχουν εξελιχθεί σε κρίσιμη κοινωνική υποδομή, χωρίς όμως να έχουν σχεδιαστεί για να υπηρετούν τη δημοκρατική deliberation, την παιδαγωγική αξία του διαλόγου ή τη συλλογική ευημερία. Αντιθέτως, έχουν σχεδιαστεί με μοναδικό στόχο τη μεγιστοποίηση της εμπλοκής, μέσω μηχανισμών που ευνοούν τον θυμό, την πόλωση και την παραπληροφόρηση.
Το πρόβλημα δεν είναι μόνο λειτουργικό ή ηθικό. Είναι βαθιά πολιτικό και θεσμικό. Λειτουργίες ζωτικής σημασίας για την κοινωνία, όπως η δημόσια διαβούλευση, η κοινοτική οργάνωση, η ενημέρωση σε τοπικό επίπεδο και η πολιτική συμμετοχή, έχουν εκχωρηθεί σε παγκόσμιες πλατφόρμες που δεν λογοδοτούν δημοκρατικά, δεν διαλειτουργούν μεταξύ τους και δεν υπόκεινται σε ουσιαστική κοινωνική διακυβέρνηση. Παρότι οι ανάγκες αυτές είναι κατά βάση εθνικές ή τοπικές, η ψηφιακή υποδομή που τις εξυπηρετεί παραμένει συγκεντρωτική, αδιαφανής και προσανατολισμένη στο επιχειρηματικό μοντέλο της επιτήρησης.
Ένας από τους λόγους που συνεχίζουμε να χρησιμοποιούμε αυτά τα δίκτυα, παρότι γνωρίζουμε τις βλαβερές τους επιπτώσεις, είναι ότι έχουν ενσωματωθεί βαθιά στην καθημερινότητά μας. Ο συνδυασμός εθιστικού σχεδιασμού, εξατομικευμένων ροών περιεχομένου και φόβου αποκλεισμού δημιουργεί έναν ψηφιακό γόρδιο δεσμό. Δεν πρόκειται απλώς για ψυχαγωγία, αλλά για υποχρεωτική συμμετοχή. Πολλές φορές η πρόσβαση σε σχολικές ομάδες, τοπικές συλλογικότητες, δημόσιες ανακοινώσεις ή ακόμη και πολιτικές συζητήσεις προϋποθέτει την παρουσία σε συγκεκριμένες πλατφόρμες.
Ωστόσο, ο μύθος ότι τα σημερινά κοινωνικά δίκτυα είναι αναντικατάστατα δεν ευσταθεί. Αν αναλύσει κανείς τις βασικές λειτουργίες που επιτελούν, θα διαπιστώσει ότι πρόκειται για σχετικά τυποποιημένες τεχνολογικές δυνατότητες: ταυτοποίηση, δημόσιες και ιδιωτικές ομάδες, ανταλλαγή μηνυμάτων, δημοσιεύσεις, σχολιασμός, ψηφοφορίες, διαβούλευση και φιλοξενία περιεχομένου. Για όλες αυτές τις λειτουργίες υπάρχουν ώριμες, αξιόπιστες και ανοιχτού κώδικα εναλλακτικές λύσεις, οι οποίες μπορούν να λειτουργήσουν ως ψηφιακά κοινά.
Χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν το Decidim και το CONSUL, που χρησιμοποιούνται διεθνώς για δημόσιες διαβουλεύσεις και συμμετοχικές διαδικασίες, και το PeerTube, μια αποκεντρωμένη πλατφόρμα φιλοξενίας βίντεο που σέβεται την ιδιωτικότητα και τη διαλειτουργικότητα. Αντίστοιχα, το οικοσύστημα του AT Protocol, πάνω στο οποίο αναπτύχθηκε το Bluesky, δείχνει πώς μπορούν να οικοδομηθούν κοινωνικές τεχνολογίες που δεν εγκλωβίζουν τους χρήστες σε κλειστούς ψηφιακούς κήπους.
Το κρίσιμο βήμα είναι η αλλαγή οπτικής. Αντί να μιλάμε για «κοινωνικά μέσα», είναι προτιμότερο να μιλάμε για «κοινωνικές τεχνολογίες». Ο όρος αυτός αποτυπώνει καλύτερα τον ρόλο τους ως υποδομών δημόσιου ενδιαφέροντος, αντί ως εργαλεία ψυχαγωγίας. Όπως ακριβώς τα κράτη σχεδιάζουν οδικά δίκτυα ή εκπαιδευτικά συστήματα με κριτήρια κοινωνικής ωφέλειας, έτσι οφείλουν να προσεγγίσουν και τον ψηφιακό δημόσιο χώρο με όρους υποδομής, διακυβέρνησης και μακροπρόθεσμης βιωσιμότητας.
Σε αυτό το πλαίσιο, η ιδέα των εθνικών ή τοπικών ψηφιακών σφαιρών αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Πρόκειται για ψηφιακά οικοσυστήματα όπου οι χρήστες μπορούν να συμμετέχουν αφού επιβεβαιώσουν τη σχέση τους με μια συγκεκριμένη δικαιοδοσία, χωρίς αυτό να σημαίνει αποκλεισμό από τον παγκόσμιο ιστό. Μέσω ανοιχτών πρωτοκόλλων και διαλειτουργικών προτύπων, αυτές οι σφαίρες μπορούν να συνδέονται μεταξύ τους, διατηρώντας ταυτόχρονα τον έλεγχο των δεδομένων και των κανόνων συμμετοχής σε δημόσιο ή κοινοτικό επίπεδο.
Κομβικό ρόλο σε αυτή τη μετάβαση παίζουν τεχνολογίες όπως τα επαληθεύσιμα διαπιστευτήρια και τα ψηφιακά συστήματα ταυτότητας, τα οποία ήδη αξιοποιούνται στο ευρωπαϊκό πλαίσιο eIDAS. Η δυνατότητα να πιστοποιείται, για παράδειγμα, ότι ένας λογαριασμός ανήκει σε πολίτη μιας συγκεκριμένης χώρας ή σε εκπρόσωπο δημόσιου φορέα, ενισχύει την εμπιστοσύνη και την ποιότητα του δημόσιου διαλόγου χωρίς να καταφεύγει σε μαζική επιτήρηση.
Η Ευρώπη διαθέτει ένα μοναδικό πλεονέκτημα: ένα κοινό κανονιστικό πλαίσιο που μπορεί να στηρίξει τη συλλογική ανάπτυξη τέτοιων υποδομών. Πρωτοβουλίες όπως τα European Digital Infrastructure Consortia, και ειδικότερα τα σχήματα που επικεντρώνονται στα ψηφιακά κοινά, δημιουργούν τις προϋποθέσεις για κοινή χρηματοδότηση, συντήρηση και εξέλιξη ανοιχτών κοινωνικών τεχνολογιών. Έτσι, αποφεύγεται ο κατακερματισμός και μειώνεται το κόστος για κράτη, φορείς και κοινότητες.
Το συμπέρασμα είναι σαφές. Δεν υπάρχει ούτε λόγος ούτε χρόνος για αναμονή. Οι τεχνολογικές βάσεις υπάρχουν, οι κοινωνικές ανάγκες είναι πιεστικές και η δημοκρατική συνοχή δοκιμάζεται. Η αντικατάσταση των σημερινών κοινωνικών δικτύων δεν σημαίνει απλώς αλλαγή πλατφόρμας. Σημαίνει επαναθεμελίωση του ψηφιακού δημόσιου χώρου πάνω σε αρχές διαφάνειας, συμμετοχής, παιδείας και ανοιχτού κώδικα. Αν ο γόρδιος δεσμός των κοινωνικών δικτύων δεν λύνεται, τότε οφείλουμε, συλλογικά, να τον κόψουμε.
Ενδεικτικές πηγές:
- Cutting the Gordian Knot of Social Media
Ανάλυση για τον ρόλο των κοινωνικών τεχνολογιών και των ψηφιακών κοινών στη δημοκρατία.
https://www.digitalpublicgoods.net/blog/cutting-the-gordian-knot-of-social-media - Decidim Project
Ανοιχτή πλατφόρμα συμμετοχικής δημοκρατίας που χρησιμοποιείται από δημόσιους φορείς διεθνώς.
https://decidim.org - PeerTube Documentation
Αποκεντρωμένη, ανοιχτού κώδικα πλατφόρμα φιλοξενίας βίντεο.
https://joinpeertube.org - AT Protocol Overview
Τεκμηρίωση του αποκεντρωμένου πρωτοκόλλου κοινωνικής δικτύωσης.
https://atproto.com