Από την κατανάλωση τεχνολογίας στη συνδημιουργία εκπαιδευτικών οικοσυστημάτων

Η εκπαίδευση βρίσκεται σήμερα στο επίκεντρο μιας βαθιάς τεχνολογικής μετάβασης, με την τεχνητή νοημοσύνη, τα ψηφιακά εργαλεία και τις υπολογιστικές υποδομές να επηρεάζουν καθοριστικά τον τρόπο με τον οποίο μαθαίνουμε, διδάσκουμε και παράγουμε γνώση. Το κρίσιμο ερώτημα, όμως, δεν είναι απλώς ποια εργαλεία θα χρησιμοποιήσουμε στα σχολεία και στα πανεπιστήμια, αλλά με ποιους όρους: ως παθητικοί καταναλωτές υπηρεσιών πολυεθνικών ή ως ενεργοί συνδιαμορφωτές ενός ανοιχτού, βιώσιμου και δημοκρατικού ψηφιακού οικοσυστήματος.

Η συστηματική αξιοποίηση εργαλείων ανοιχτού λογισμικού, όπως αυτά που τεκμηριώνονται στο mathe.ellak.gr, προσφέρει μια σαφή απάντηση. Δεν πρόκειται απλώς για ζήτημα κόστους αδειών. Πρόκειται για στρατηγική επιλογή που επηρεάζει την παιδαγωγική αυτονομία, την οικονομία της γνώσης και, τελικά, την ψηφιακή κυριαρχία της χώρας.

Οικονομική διαρροή ή τοπική προστιθέμενη αξία

Σήμερα, σημαντικό μέρος των δημόσιων εκπαιδευτικών πόρων κατευθύνεται εκτός Ελλάδας και Ευρωπαϊκής Ένωσης, είτε μέσω αδειών κλειστού λογισμικού είτε μέσω ενοικίασης υπολογιστικών υποδομών σε υπερσυγκεντρωμένες πλατφόρμες. Αυτή η πρακτική δημιουργεί μια μόνιμη «οικονομική διαρροή», στερώντας από την τοπική αγορά την ευκαιρία να αναπτύξει δεξιότητες, υπηρεσίες και καινοτομία γύρω από την εκπαιδευτική τεχνολογία.

Αντίθετα, η υιοθέτηση ανοιχτών λύσεων επιτρέπει τη δημιουργία εγχώριων αλυσίδων αξίας: από μικρές εταιρείες υποστήριξης και προσαρμογής λογισμικού, έως πανεπιστημιακά εργαστήρια και κοινότητες εκπαιδευτικών που συνεισφέρουν κώδικα, περιεχόμενο και παιδαγωγικές πρακτικές. Τα χρήματα παραμένουν στην τοπική οικονομία, ενισχύοντας την απασχόληση υψηλής εξειδίκευσης και τη μεταφορά τεχνογνωσίας.

Τεχνητή νοημοσύνη με ανθρώπινο πρόσημο και τοπική γλώσσα

Η συζήτηση γίνεται ακόμη πιο κρίσιμη όταν περνάμε στην τεχνητή νοημοσύνη. Τα μεγάλα εμπορικά μοντέλα βασίζονται σε υποδομές τεράστιας κλίμακας και σε σύνολα δεδομένων που σπάνια αντανακλούν επαρκώς μικρότερες γλώσσες και τοπικά εκπαιδευτικά συμφραζόμενα. Το αποτέλεσμα είναι εργαλεία που «μιλούν» κυρίως αγγλικά, ενσωματώνουν πολιτισμικές προκαταλήψεις και μετατρέπουν τα σχολεία σε σημεία συλλογής δεδομένων για τρίτους.

Η εναλλακτική είναι σαφής: χαμηλού κόστους, ανοιχτά μοντέλα τεχνητής νοημοσύνης, εκπαιδευμένα πρωτίστως στην τοπική γλώσσα και σε εγχώριο εκπαιδευτικό περιεχόμενο. Με αυτόν τον τρόπο, η ΤΝ γίνεται παιδαγωγικό εργαλείο και όχι μαύρο κουτί. Μαθητές και εκπαιδευτικοί μπορούν να κατανοήσουν πώς λειτουργεί, να πειραματιστούν με τα δεδομένα, να εντοπίσουν μεροληψίες και να καλλιεργήσουν ουσιαστικό γραμματισμό στην ΤΝ, όπως προτείνεται και στο πρόσφατο πλαίσιο «Empowering Learners for the Age of AI», κοινή πρωτοβουλία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και του Οργανισμού Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης.

Ψηφιακή ανεξαρτησία ή ψηφιακή αποικία

Όπως έχει επισημανθεί και στη σχετική δημόσια συζήτηση για την «ψηφιακή αποικιοκρατία», η μονομερής εξάρτηση από αμερικανικούς και κινεζικούς τεχνολογικούς κολοσσούς δεν είναι ουδέτερη επιλογή. Δημιουργεί ασύμμετρες σχέσεις ισχύος, περιορίζει τη δυνατότητα άσκησης πολιτικής και μετατρέπει κράτη και εκπαιδευτικά συστήματα σε απλούς πελάτες.

Η Ελλάδα και η Ευρωπαϊκή Ένωση οφείλουν να επενδύσουν συστηματικά όχι μόνο σε ανοιχτό λογισμικό, αλλά και σε ανοιχτό υλισμικό και δημόσιες υπολογιστικές υποδομές. Αυτό σημαίνει πανευρωπαϊκά νέφη, ανοιχτά μοντέλα ΤΝ, καθώς και προγράμματα επιμόρφωσης εκπαιδευτικών που βασίζονται σε διαφανή εργαλεία. Μια τέτοια στρατηγική ενισχύει την ανθεκτικότητα, προάγει τη διαλειτουργικότητα και διασφαλίζει ότι οι παιδαγωγικές επιλογές δεν υπαγορεύονται από εμπορικούς όρους χρήσης.

Εκπαίδευση ως δημόσιο αγαθό στην εποχή της ΤΝ

Το ανοιχτό λογισμικό στην εκπαίδευση δεν είναι ιδεολογική πολυτέλεια. Είναι πρακτική προϋπόθεση για ισότιμη πρόσβαση στη γνώση, για ανάπτυξη κριτικής σκέψης γύρω από την τεχνολογία και για ουσιαστική συμμετοχή των μαθητών στη διαμόρφωση του ψηφιακού τους μέλλοντος. Σε συνδυασμό με ανοιχτά εκπαιδευτικά δεδομένα και τοπικά εκπαιδευμένα μοντέλα ΤΝ, μπορεί να μετατρέψει τα σχολεία σε εργαστήρια καινοτομίας, αντί για βιτρίνες εισαγόμενων λύσεων.

Η επιλογή είναι, είτε θα συνεχίσουμε να εξάγουμε πόρους, δεδομένα και δυνατότητες, είτε θα επενδύσουμε συλλογικά σε μια ανοιχτή, ευρωπαϊκή και ανθρωποκεντρική τεχνολογική υποδομή. Για την εκπαίδευση, για την οικονομία και για τη δημοκρατία, η δεύτερη επιλογή είναι όχι μόνο εφικτή, αλλά αναγκαία.

Πηγές άρθρου:

• Empowering Learners for the Age of AI: An AI Literacy Framework for Primary and Secondary Education (Review Draft, May 2025). Πλαίσιο γραμματισμού στην ΤΝ από Ευρωπαϊκή Επιτροπή και OECD, με έμφαση στη γνώση, τις δεξιότητες και τις στάσεις μαθητών και εκπαιδευτικών: https://ailiteracyframework.org/wp-content/uploads/2025/05/AILitFramework_ReviewDraft.pdf
• Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 (CC BY-SA 4.0). Άδεια ανοικτής χρήσης του παραπάνω πλαισίου: https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/
• Ψηφιακή ανεξαρτησία ή ψηφιακή αποικία; Γιατί η Ευρώπη χρειάζεται ανοιχτό λογισμικό και υλισμικό. Τεκμηρίωση της ανάγκης ευρωπαϊκής τεχνολογικής κυριαρχίας: https://openbusiness.ellak.gr/2025/12/05/psifiaki-anexartisia-i-psifiaki-apikia-giati-i-evropi-chriazete-anichto-logismiko-ke-ilismiko-gia-na-diasfalisi-tin-kiriarchia-tis/
• Οικοσύστημα εργαλείων ανοιχτού λογισμικού για την εκπαίδευση (mathe.ellak.gr). Πρακτικοί οδηγοί και εκπαιδευτικά σενάρια βασισμένα σε ανοιχτές τεχνολογίες: https://mathe.ellak.gr/
• Ψηφιακή Εκπαίδευση και Ανοιχτό Λογισμικό (edu.ellak.gr). Άρθρα και καλές πρακτικές για την ενσωμάτωση ανοιχτών λύσεων στην ελληνική εκπαίδευση: https://edu.ellak.gr/