Γιατί το σχολείο δεν πρέπει να εκπαιδεύει με εμπορικά λογισμικά
Η εκπαίδευση δεν είναι ουδέτερη τεχνολογικά. Κάθε εργαλείο που χρησιμοποιείται στο σχολείο μεταφέρει αξίες, εξαρτήσεις και πρότυπα σκέψης. Όταν τα παιδιά μαθαίνουν από μικρή ηλικία να χρησιμοποιούν συγκεκριμένα εμπορικά λογισμικά, ουσιαστικά εκπαιδεύονται ως μελλοντικοί καταναλωτές κλειστών οικοσυστημάτων και όχι ως αυτόνομοι πολίτες που κατανοούν πώς λειτουργεί η ψηφιακή τεχνολογία. Αντίθετα, η συστηματική χρήση εργαλείων ανοιχτού λογισμικού στο σχολείο αποτελεί θεμέλιο ψηφιακής παιδείας, τεχνολογικής κυριαρχίας και δημοκρατικής ανθεκτικότητας.
Στην ελληνική πραγματικότητα υπάρχουν ήδη ώριμες, παιδαγωγικά τεκμηριωμένες προτάσεις, όπως τα εργαλεία που παρουσιάζονται στο mathe.ellak.gr, τα οποία καλύπτουν από βασικές δεξιότητες πληροφορικής έως προχωρημένες εφαρμογές προγραμματισμού, ρομποτικής και τεχνητής νοημοσύνης. Αυτά τα εργαλεία δεν «εκπαιδεύουν στη χρήση κουμπιών», αλλά στη λογική, στη διερεύνηση και στη συνεργατική μάθηση.
Ανοιχτό λογισμικό και παιδαγωγική ισότητα
Τα δεδομένα του ΟΟΣΑ από την έρευνα TALIS 2024 δείχνουν ότι τα εκπαιδευτικά συστήματα αντιμετωπίζουν ταυτόχρονα ελλείψεις προσωπικού, αυξανόμενη πολυμορφία στις τάξεις και έντονες ανισότητες πρόσβασης σε πόρους. Σε αυτό το περιβάλλον, τα εμπορικά λογισμικά επιτείνουν τις ανισότητες: απαιτούν άδειες, συνδρομές και συχνά σύγχρονο εξοπλισμό, τον οποίο δεν διαθέτουν όλα τα σχολεία ούτε όλες οι οικογένειες.
Το ανοιχτό λογισμικό, αντίθετα, μπορεί να εγκατασταθεί, να προσαρμοστεί και να επαναχρησιμοποιηθεί χωρίς οικονομικούς ή νομικούς φραγμούς. Αυτό επιτρέπει στα σχολεία να εστιάσουν στην παιδαγωγική ουσία και όχι στη διαχείριση αδειών. Επιπλέον, δίνει τη δυνατότητα στους εκπαιδευτικούς να τροποποιούν εργαλεία και εκπαιδευτικό υλικό ώστε να ανταποκρίνονται στις ανάγκες πολυγλωσσικών τάξεων, μαθητών με μαθησιακές δυσκολίες ή διαφορετικά πολιτισμικά υπόβαθρα, όπως ακριβώς αναδεικνύεται και στις μαρτυρίες εκπαιδευτικών από την Κόστα Ρίκα, τη Νέα Ζηλανδία ή τη Νότια Αφρική στο TALIS 2024.
Τεχνητή νοημοσύνη στο σχολείο: χαμηλό κόστος, τοπική γλώσσα, δημόσιος έλεγχος
Η είσοδος της τεχνητής νοημοσύνης στην εκπαίδευση είναι αναπόφευκτη. Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι αν θα χρησιμοποιηθεί, αλλά πώς και με ποιους όρους. Η άκριτη υιοθέτηση εμπορικών υπηρεσιών τεχνητής νοημοσύνης μεταφέρει δεδομένα μαθητών σε αδιαφανείς υποδομές, ενισχύει τη γλωσσική και πολιτισμική κυριαρχία λίγων μεγάλων παικτών και περιορίζει τον παιδαγωγικό έλεγχο.
Αντίθετα, τα μοντέλα τεχνητής νοημοσύνης ανοιχτού λογισμικού, χαμηλού κόστους και τοπικής εκπαίδευσης μπορούν να αποτελέσουν παιδαγωγικό εργαλείο και όχι μηχανισμό εξάρτησης. Μοντέλα που εκπαιδεύονται κυρίως στην ελληνική γλώσσα και στο εκπαιδευτικό περιεχόμενο της χώρας μπορούν να υποστηρίξουν εξατομικευμένη μάθηση, ενισχυτική διδασκαλία και δημιουργικές δραστηριότητες, χωρίς να υποκαθιστούν τον ρόλο του εκπαιδευτικού. Όπως δείχνουν τα δεδομένα του TALIS, οι εκπαιδευτικοί που λαμβάνουν ουσιαστική επιμόρφωση στη χρήση της τεχνολογίας αισθάνονται μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα και είναι πιο πρόθυμοι να ενσωματώσουν καινοτόμες πρακτικές στην τάξη.
Κοινωνικά δίκτυα και ανήλικοι: προστασία της ανάπτυξης, όχι ψηφιακή απομόνωση
Παράλληλα με τα εργαλεία μάθησης, κρίσιμο ζήτημα αποτελεί το ψηφιακό περιβάλλον στο οποίο κοινωνικοποιούνται οι μαθητές. Όπως έχει τεκμηριωθεί και σε σχετικές παρεμβάσεις για τα κοινωνικά δίκτυα, τα εμπορικά μέσα κοινωνικής δικτύωσης είναι σχεδιασμένα για μεγιστοποίηση της προσοχής, όχι για την ψυχοκοινωνική ανάπτυξη των παιδιών. Η έκθεση ανηλίκων σε αλγοριθμικά συστήματα χειραγώγησης, παραπληροφόρησης και εμπορευματοποίησης της κοινωνικής ζωής υπονομεύει τόσο τη μαθησιακή διαδικασία όσο και τη δημοκρατική αγωγή.
Η θέση ότι δεν πρέπει να επιτρέπεται η πρόσβαση μαθητών σε εμπορικά κοινωνικά δίκτυα έως την αποφοίτησή τους από το λύκειο δε συνιστά απαγόρευση της ψηφιακής ζωής, αλλά μέτρο παιδαγωγικής προστασίας. Το σχολείο οφείλει να προσφέρει εναλλακτικά, ασφαλή και ανοιχτά ψηφιακά περιβάλλοντα συνεργασίας και έκφρασης, όπου οι μαθητές μαθαίνουν να συμμετέχουν χωρίς να γίνονται προϊόν.
Εκπαίδευση για πολίτες, όχι για χρήστες
Σε μια εποχή αυξανόμενων ανισοτήτων, ελλείψεων εκπαιδευτικού προσωπικού και τεχνολογικών μετασχηματισμών, η επιλογή του ανοιχτού λογισμικού στο σχολείο δεν είναι τεχνική λεπτομέρεια. Είναι στρατηγική επιλογή δημοσίου συμφέροντος. Διασφαλίζει ισότιμη πρόσβαση, ενισχύει την παιδαγωγική αυτονομία των εκπαιδευτικών, προστατεύει τα δεδομένα των μαθητών και καλλιεργεί ψηφιακή συνείδηση.
Το σχολείο του 21ου αιώνα δεν πρέπει να παράγει απλώς ικανούς χρήστες πλατφορμών, αλλά πολίτες που κατανοούν, κρίνουν και συνδιαμορφώνουν την τεχνολογία. Και αυτό μπορεί να επιτευχθεί μόνο με ανοιχτά εργαλεία, ανοιχτή γνώση και ανοιχτές παιδαγωγικές πρακτικές.
Πηγές άρθρου:
- OECD, Results from TALIS 2024. Τεκμηρίωση για τη χρήση τεχνητής νοημοσύνης, τις ανισότητες πόρων και την αποτελεσματικότητα εκπαιδευτικών: https://www.oecd.org/en/publications/results-from-talis-2024_90df6235-en.html
- OECD, Results from TALIS 2024 – Full Report (PDF). Αναλυτικά δεδομένα και συγκριτικά στοιχεία ανά χώρα: https://www.oecd.org/content/dam/oecd/en/publications/reports/2025/10/results-from-talis-2024_28fbde1d/90df6235-en.pdf
- ΕΕΛΛΑΚ, Μάθε με Ανοιχτό Λογισμικό. Εκπαιδευτικά εργαλεία και σενάρια μάθησης ανοιχτού λογισμικού: https://mathe.ellak.gr/
- ΕΕΛΛΑΚ, Κόβοντας τον γόρδιο δεσμό των κοινωνικών δικτύων. Ανάλυση για τις επιπτώσεις των εμπορικών κοινωνικών δικτύων και την ανάγκη εναλλακτικών προσεγγίσεων: https://edu.ellak.gr/2026/01/29/kovontas-ton-gordio-desmo-ton-kinonikon-diktion/